Przez trzydzieści dwa lata stała za ladą warzywniaka na rogu Grzybowskiej i wiedziała, kiedy klient kłamie, zanim jeszcze otworzy usta. Zofia Wardęga miała sześćdziesiąt jeden lat, wnuka w akademii piłkarskiej w Radomiu i syna, który od czterech lat nie zadzwonił bez powodu.
Powód zadzwonił w niedzielę, dwudziestego trzeciego listopada, o dwudziestej pierwszej trzydzieści. W telewizorze leciały powtórki z mundialu, spiker krzyczał coś o rzucie karnym, a na stole stygła herbata z cytryną, której nikt nie tknął.
— Mamo, potrzebuję dwadzieścia dwa tysiące.
Głos Marka brzmiał, jakby czytał z kartki. Zofia odstawiła kubek.
— Na co?
— Kaucja za lokal. Otwieram bukmachera przy Kilińskiego, wspólnik się wycofał w ostatniej chwili, umowa podpisana, nie mogę teraz…
— Kaucja. — Powtórzyła to słowo, jakby smakowała je i uznała za niedobre. — A w zeszłym miesiącu na co było dwanaście?
— To co innego było.
Nie było innego. Zofia znała ten rytm na pamięć: telefon w niedzielny wieczór, kwota rosnąca co miesiąc, głos syna coraz bardziej ochrypły, jakby od krzyku do telewizora. Wnuk, Kacper, mówił jej rzeczy, których ojciec nie mówił — że tata obstawia mecze co wieczór, że w mieszkaniu na Woli zabrali telewizor za długi u sąsiada, że babcia Renata, jego druga babcia, już nie odbiera telefonu od Marka.
— Marek. Ile w tym roku ci dałam?
Cisza w słuchawce trwała długo, dłużej niż reklama zapiekanek, która akurat leciała w telewizji.
— Nie wiem, mamo, nie liczyłem.
— Ja liczyłam. Sto dziewięćdziesiąt sześć tysięcy złotych. Od stycznia.
Powiedziała to bez podniesionego tonu, tak jak podawała cenę kilograma pomidorów — sucho, z pamięci, bo miała to zapisane w zeszycie w szufladzie pod kasą, obok rachunków za prąd i listy dostawców. Każda kwota, każda data, każdy pretekst.
— To były pożyczki. Oddam.
— Ostatnia miała być na spłatę długu w Zabrzu. Ta wcześniej na leczenie kolana. Jeszcze wcześniejsza na Kacpra, na obóz sportowy, którego Kacper nigdy nie widział, bo dzwoniłam do trenera i sprawdziłam.
Marek zamilkł. Za jego plecami słychać było telewizor — komentator wykrzykiwał nazwisko piłkarza, jakby od tego zależało jego życie.
— Więc nie dasz.
— Nie dam.
Odłożyła słuchawkę, zanim zdążył powiedzieć coś, czego by żałował. Za oknem, na Grzybowskiej, przejechał tramwaj linii dziewięć, świecąc pustymi oknami w mokrą jezdnię. W kuchni pachniało jeszcze rosołem sprzed obiadu, a lodówka mruczała nierówno — trzeba było wezwać serwisanta, ale zawsze coś ważniejszego wskakiwało w kolejkę.
Przez trzy dni Zofia nie robiła nic poza pracą w sklepie. Czwartego dnia, we wtorek rano, otworzyła szufladę, wyjęła teczkę z napisem "Mieszkanie — Wola" i przeczytała jeszcze raz dokument, który leżał tam od pięciu lat, niepodpisany do końca: darowizna mieszkania trzypokojowego przy ulicy Deotymy, w którym mieszkał teraz Marek z Kacprem — mieszkania, które formalnie wciąż należało do niej.
Zadzwoniła do notariusza, pani Halickiej, z którą znała się jeszcze z czasów, kiedy ta kupowała u niej pietruszkę.
— Pani Zofio, ten dokument nigdy nie został sfinalizowany, bo pani sama go wstrzymała. Co się zmieniło?
— Nic się nie zmieniło. Właśnie dlatego chcę to teraz zamknąć inaczej.
Tydzień później, w sobotę rano, Zofia pojechała na Wolę. Wzięła ze sobą teczkę, w niej kopię aktu własności i wydruk z rachunku bankowego — sto dziewięćdziesiąt sześć tysięcy, rozpisane co do złotówki, z datami i tytułami przelewów, które sama wpisywała: "pomoc", "pożyczka", "na Kacpra".
Marek otworzył drzwi w dresie, z nieogolonym podbródkiem, i już z progu poczuła zapach starego papierosowego dymu, który wsiąkł w firanki. W salonie na ekranie leciał mecz reprezentacji z powtórki, dźwięk był wyłączony, tylko obraz migał w półmroku.
— Mamo? Nie dzwoniłaś.
— Nie musiałam. Usiądź.
Kacper wyszedł z pokoju w piłkarskiej koszulce, chudy trzynastolatek z siniakiem na kolanie po treningu, i stanął w progu, nie wiedząc, czy iść dalej, czy się cofnąć.
Zofia położyła teczkę na stole, obok popielniczki, którą odsunęła na bok jednym ruchem, nie patrząc na syna.
— To mieszkanie jest moje. Zawsze było moje, mimo że ty w nim mieszkasz od ośmiu lat za darmo. Miałam je zapisać tobie i Kacprowi. Teraz zapisuję je Kacprowi. Tylko jemu, w powiernictwie, do jego osiemnastych urodzin, u pani Halickiej.
— Co ty… mamo, to jest mój dom.
— Twój dom był kiedyś przy Deotymy dwadzieścia jeden, dopóki nie zamieniłeś go na kredyt u bukmachera. Ten adres zostaje. Ty się wyprowadzasz do końca stycznia.
Marek wstał gwałtownie, krzesło zazgrzytało po panelach.
— Nie możesz mi tego zrobić przy dziecku!
— Robię to dla dziecka. — Otworzyła teczkę, wyjęła wydruk i położyła go na stole tak, żeby Kacper też mógł zobaczyć liczby. — Sto dziewięćdziesiąt sześć tysięcy w dziesięć miesięcy. Tyle kosztowało twoje granie. Nie dam ani złotówki więcej i nie zostawię mieszkania człowiekowi, który je przegra do wiosny.
Kacper podszedł bliżej, spojrzał na kartkę, potem na ojca. Nic nie powiedział — po prostu usiadł obok babci, tak blisko, że dotknął ramieniem jej rękawa.
Marek stał przez chwilę pośrodku pokoju, z telewizorem migającym za plecami, gdzie na ekranie ktoś właśnie podnosił puchar w ciszy wyciszonego dźwięku. Potem usiadł z powrotem, powoli, jakby nogi odmówiły posłuszeństwa.
— A ja gdzie mam iść?
— Do pracy, Marku. Masz zawód, masz ręce. Mieszkanie u wujka Tadeusza stoi puste od śmierci babci, może cię przenocować, dopóki się nie pozbierasz. Ale nie tutaj, nie pod tym adresem, i nie moim kosztem.
Wyszła bez trzaskania drzwiami, dokładnie tak, jak weszła — z teczką pod pachą i telefonem do notariusza już wybranym w drodze do windy. Za oknem klatki schodowej ktoś suszył pranie, dwa piętra niżej szczekał pies sąsiadów, a z otwartego okna dobiegał komentarz sportowy z radia — ktoś relacjonował mecz, którego wynik nikogo już w tym mieszkaniu nie obchodził.
Dokument u pani Halickiej podpisała we wtorek. Kacper miał teraz dach nad głową zapisany na siebie, niezależny od tego, ile jeszcze meczów obstawi jego ojciec. Zofia wróciła do sklepu w środę rano, otworzyła roletę, poukładała pomidory w skrzynkach i policzyła utarg — tak jak liczyła zawsze, co do złotówki, nie zostawiając miejsca na przypadek.
