Winda pachniała kapustą i mokrym tynkiem. Trzecie piętro, blok z wielkiej płyty na Woli, za oknem klatki stał stary fiat sąsiada z pękniętą szybą od tygodnia. Zosia wcisnęła guzik i czekała, aż drzwi się domkną. Miała przy sobie siatkę z pomarańczami. Na dole, przy skrzynkach pocztowych, zauważyła plakat sąsiedzkiej wspólnoty o zebraniu w sprawie remontu dachu — pomyślała, że trzeba będzie pójść, skoro to teraz jej sprawa tak samo jak matki.
Mieszkanie pachniało ciastem drożdżowym — matka piekła od rana, bo przyjeżdżała ciotka Halina z Grodziska. Stół nakryty obrusem w koguty, na środku talerz z pokrojoną babką. I wtedy matka powiedziała to, od czego wszystko się zaczęło.
— Ojciec cię przepisał na mieszkanie — rzekła, wycierając dłonie w fartuch. — Na ciebie i na Wiktora. Po równo.
Zosia stała w drzwiach kuchni i patrzyła na ten obrus, na te koguty, na talerz. Dwa lata po pogrzebie ojca sprawa spadkowa wreszcie ruszyła i okazało się, że ojciec zostawił zapis. Pół na pół. Ona i brat.
Wiktora nie widziała od jedenastu lat.
Nie dlatego, że wyjechał. Wyjechał, owszem — do Gdańska, za pracą w porcie. Ale nie o to chodziło. Chodziło o coś, czego matka nigdy nie nazywała po imieniu. Ojciec chorował długo i ciężko, ostatnie pół roku nie wstawał z łóżka. Wiktor przyjechał raz, w grudniu, postał w progu wielkiego pokoju, popatrzył na ojca i powiedział, że musi wracać, bo statek czeka. Siedem godzin drogi. Został czterdzieści minut.
Zosia wtedy siedziała przy ojcu co drugi dzień. Myła go, karmiła łyżeczką, zmieniała pampersy, woziła na dializy do szpitala przy Banacha. Pracowała na pół etatu w piekarni, żeby być bliżej domu. Wiktor przysłał raz przelew — sześćset złotych — i kartkę z życzeniami świątecznymi.
Teraz okazało się, że ojciec podzielił mieszkanie po równo.
— Jak to po równo — powiedziała Zosia.
— Tak zapisał. U notariusza było. Wszystko po równo.
Sięgnęła po siatkę z pomarańczami i wysypała je do miski. Jedna potoczyła się po stole i zatrzymała przy obrusie. Patrzyła na nią i liczyła w myślach: jedenaście lat, trzydzieści dwa metry kwadratowe, połowa to szesnaście. Półtora pokoju. Kuchnia na pół z bratem, łazienka na pół z bratem.
— Mamo, a czy tata nigdy nie mówił, że chce to zmienić? Że to go gryzie?
Matka zamilkła na chwilę za długo.
— Mówił czasem, że jeszcze ma czas to przemyśleć. Nie wierzyłam, że coś z tym zrobi.
Po tygodniu znalazła w skrzynce list polecony z sądu. Wiktor złożył wniosek o dział spadku. Chce, żeby sprzedać mieszkanie i podzielić pieniądze. Rynek w Warszawie szaleje, za Wolę płacą teraz po piętnaście tysięcy za metr. Połowa z tego to dwieście czterdzieści tysięcy. Tyle ojciec zostawił temu, który nie przyjechał nawet na godzinę, kiedy ojciec umierał.
Matka siedziała w pokoju i oglądała serial. Zosia weszła, ściszyła telewizor.
— Mamo, Wiktor chce sprzedać mieszkanie.
Matka nic nie powiedziała. Popatrzyła na ekran, potem na swoje dłonie splecione na kolanach.
— Przecież ty tu mieszkasz — powiedziała w końcu.
To nie był argument. Zosia wiedziała, że to nie jest argument. Wiedziała, że prawo jest po stronie Wiktora. Że sąd wyznaczy cenę, że komornik, że licytacja. Matka mogła mówić, że ona tu mieszka, ale to mieszkanie miało być sprzedane. Tak jak sprzedaje się starą szafę na OLX — tylko że tu chodziło o dom, w którym Zosia myła ojcu głowę nad miednicą.
Trzy razy dzwoniła do Wiktora. Trzy razy słuchała sygnału. Za czwartym odebrał.
— Zosia, nie mam czasu — rzekł. — Adwokat wszystko załatwi.
— Wiktor, to mieszkanie taty. Ty nawet nie przyjechałeś, jak umierał.
Po drugiej stronie coś trzasnęło. Pewnie drzwi balkonowe.
— A ty co, myślisz, że mi było łatwo? — głos mu się załamał, ale to mógł być zasięg. — Siedziałem tam, patrzyłem na niego i wiedziałem, że nie dam rady. Rozumiesz? Nie dam rady.
— To czemu teraz chcesz sprzedać?
Milczenie.
— Bo to są pieniądze, które mi się należą.
Zosia odłożyła telefon i poszła do kuchni. Wyjęła z szafki cztery słoiki z przetworami, które ojciec robił ostatniego lata przed chorobą. Stały tam od sześciu lat, bo nikomu nie przeszło przez gardło ich otworzyć. Otworzyła pierwszy. Cierpki zapach jabłek. Wylała zawartość do zlewu.
Następnego dnia poszła do notariusza.
Wzięła ze sobą stary dokument — akt zgonu ojca, wyciąg ze szpitala, rachunki za leki. Wszystko położyła na biurku.
— Chcę przedstawić dowody — powiedziała.
Notariusz, mężczyzna po sześćdziesiątce z brodą jak z żurnala, popatrzył na nią znad okularów.
— Pani Zofio, pani brat ma prawo do połowy. Zapis jest jasny.
— Ojciec podpisał go, kiedy już nie wstawał z łóżka. Przyjechał pan do szpitala, do sali numer cztery. Ojciec miał cewnik i kroplówkę. Nie wiem, czy pan pamięta.
Notariusz milczał przez chwilę, palcami bębniąc o brzeg biurka. Zosia położyła przed nim kartkę z opłatami za dializy. Sto czterdzieści wizyt. Każda kosztowała ojca dwie godziny leżenia pod aparatem. Każdą przejechała z nim ona — tramwajem, potem autobusem, bo ojciec bał się taksówek.
— Niech mi pan powie, czy to jest sprawiedliwe.
Notariusz odsunął papiery.
— Sprawiedliwość to nie moja działka, pani Zofio. Ja tylko poświadczam. — Zamilkł na moment, jakby chciał dodać coś jeszcze, ale nie dodał.
— Pamiętam pani ojca — powiedział w końcu, cicho. — Pytał mnie wtedy, w szpitalu, czy zapis u notariusza można później zmienić. Powiedziałem, że tak, że wystarczy nowy dokument, choćby własnoręczny, byle datowany później. Nie wiem, co z tym zrobił.
Zosia schowała dokumenty do torby, zapięła zamek na dwa razy i wyszła. Te słowa zostały jej w głowie jak drzazga.
Po drodze kupiła bułkę i zjadła ją na ławce przy przystanku. Gołębie chodziły w kółko, jeden miał krótszą nogę. Zosia rzuciła im połowę. Myślała o tym, że mieszkanie to nie są metry. To szum skrzypiącej deski w przedpokoju, to plama pod oknem po tym, jak ojciec rozlał kawę, to jego stanik narzędziowy, który wciąż wisi w komórce.
Wróciła do domu i wieczorem spytała matkę wprost:
— Mamo, ojciec kiedyś pytał notariusza, czy może to jeszcze zmienić. Wiesz coś o tym?
Matka długo obracała w rękach pilota od telewizora.
— Mówił mi raz, przed samym końcem, że napisał coś jeszcze. Że oddał to do sądu, na przechowanie, bo bał się, że ty i Wiktor pogryziecie się od razu, jak się dowiecie, że jest inaczej. Chciał dać wam czas. Mówił, że jak sprawa spadkowa ruszy, to i tak wyjdzie na jaw samo. Nie wierzyłam mu wtedy. Myślałam, że majaczy od gorączki.
— I nic pani nie powiedziała?
— A co miałam powiedzieć? Że w gorączce mówił rzeczy, których nie pamiętał rano?
Zosia usiadła przy stole. To nie tłumaczyło wszystkiego, ale przynajmniej miało sens: ojciec, który u notariusza zostawił coś na pokaz — dla świętego spokoju, żeby nie robić z tego od razu wojny — a naprawdę zdecydował gdzie indziej, kiedy już wiedział, że umiera i że czas na ostrożność się skończył.
Następnego dnia zadzwoniła do sądu. Urzędniczka kazała jej złożyć wniosek o wyjaśnienie, czy w aktach depozytowych sądu widnieje testament własnoręczny ojca. Czekała dwa tygodnie.
Kiedy w końcu wezwano ją do sądu, siedziała na korytarzu obok kobiety, która głośno tłumaczyła komuś przez telefon, że sprawa o alimenty znowu przełożona. Urzędniczka wyniosła jej szarą kopertę z aktami.
— Testament został złożony do depozytu sądowego trzy lata temu, za życia spadkodawcy — powiedziała. — Otwiera się go teraz, w toku postępowania spadkowego, tak jak każdy inny dowód. Nie ma w tym nic tajemniczego, po prostu pani ojciec zdecydował się na taką formę, żeby dokument nie zaginął i żeby nikt nie mógł go podważyć jako spisanego pod wpływem choroby.
Podała jej kopertę. Szary papier, na nim niebieski długopis. Pismo ojca. Zosia poznała od razu — te nerwowe kółka nad „ó", te przeciągane „z".
Rozłożyła kartkę.
„Przepraszam, że nie zdążyłem powiedzieć wprost. U notariusza zostawiłem po równo, bo bałem się, że inaczej zrobię z was wrogów, zanim jeszcze mnie pochowacie. Ale prawda jest taka: mieszkanie zapisuję Zofii. Ona była przy mnie, kiedy nikogo innego nie było. Wiktorowi zostawiam narzędzia i zegarek. Niech wie, że go nie skreśliłem, tylko że dług się liczy inaczej niż metry. Tato."
Zosia przeczytała to trzy razy. Potem złożyła kartkę na cztery i włożyła do kieszeni.
— I co teraz? — zapytała urzędniczkę.
— Teraz sąd uwzględni ten testament w postępowaniu. To rozstrzyga sprawę.
Zosia wyszła z budynku sądu. Na schodach poczuła, że trzęsą jej się kolana. Usiadła, oparła się o zimną poręcz. Siedziała tak, aż starszy mężczyzna z teczką nie zapytał, czy wszystko w porządku.
— W porządku — powiedziała. — Dopiero teraz.
Wiktor przyjechał po miesiącu. Zadzwonił domofonem o ósmej wieczorem, akurat kiedy leciał serial matki. Zosia otworzyła.
— Co to ma znaczyć? — zapytał z progu.
— To znaczy, że ojciec miał jeszcze jedno zdanie na ten temat.
— Ty… — zawahał się. — Ty przez cały czas wiedziałaś?
— Nie. Dowiedziałam się, kiedy ty już chciałeś sprzedać.
Wiktor wszedł. Zosia go nie zapraszała, ale wszedł. Rozejrzał się po mieszkaniu, jakby widział je pierwszy raz. Dotknął framugi. Zajrzał do kuchni.
— Jezu — mruknął. — Ty naprawdę masz niewiele.
— Mam dach nad głową, który ojciec zostawił mnie. Nie tobie.
Wiktor stał na środku. Zosia widziała, jak jego ramiona opadają. W telewizorze matki buczał ktoś, kto wygrał sto tysięcy.
— Wiesz, jak to jest patrzeć na ojca, który umiera, i nie móc tego znieść? — zapytał cicho.
— Wiem. Bo ja to znosiłam przez pół roku. Codziennie.
Wiktor odwrócił się. Sięgnął do kurtki, wyjął złożony dokument i położył na stole. Zosia zerknęła. Ugoda.
— Nie będzie rozprawy — powiedział. — Podpiszesz i zostaje po twojemu. Zrzekam się.
Zosia popatrzyła na niego.
— Nie trzeba.
— Jak to?
— Nie musisz się zrzekać. Testament rozstrzyga. Sąd cię odrzucił, Wiktor. Nie masz z czego się zrzekać.
Wiktor zbladł.
— Czego chcesz? — zapytał.
— Niczego. Zostawiam ci narzędzia i zegarek. Tak jak ojciec chciał. I to, co napisał tobie. Przeczytaj to sam, w domu.
Wstała, poszła do komórki, wróciła z drewnianą skrzynką i zawiniętym w szmatkę zegarkiem. Położyła to na stole obok ugody, a na wierzchu — odbitkę kartki z testamentu, tę część, która była dla niego.
Wiktor patrzył na skrzynkę. Powoli podniósł ją obiema rękami. Zegarek wsunął do kieszeni, kartkę schował do wewnętrznej kieszeni kurtki, nie czytając jej przy niej. Nie powiedział już nic. Wyszedł, a drzwi zamknęły się cicho.
Zosia wzięła ugodę, złożyła na pół i włożyła pod obrus, pod talerz z pokrojonym ciastem. Matka wyłączyła telewizor.
— Był?
— Był.
— I co?
— Wziął to, co ojciec mu zostawił.
Matka poprawiła się w fotelu. Za oknem szumiała Wola, pachniało wiatrem i mokrym asfaltem. Zosia sięgnęła po pomarańczę. Obierała ją powoli, skórką w dół, jedną długą wstążką, aż skórka opadła na talerz w jednym kawałku. Podała połowę matce.
— Trzeba będzie iść na to zebranie wspólnoty, co na dole wisi ogłoszenie — powiedziała, siadając obok. — O dachu.
— Pójdziemy razem — odpowiedziała matka i wzięła cząstkę pomarańczy z talerza.
